سنگ نگاره تیمره

تیمره،بهشت سنگ نگاره های ایران

18 اردیبهشت 1397

تیمره خمین پهنه ای از اصالت فکری و دانش و تجربه انسان های اولیه است که به صورت نمادهای مصور در صخره های سنگی جای گرفته و این مجموعه اطلاعات مهم از معیشت و شکار، حفاظت و اعلام خطر، آیین و رسومات، دریچه فکری و شیوه زیست بشری را ارائه می کند.

سنگ نگاره های تیمره خمین گویای قدمت و دیرینگی این خطه در تاریخ بشری است و الواح مصور آن یادگاری از دورانی است که انسان هنوز زبانی برای گویش و خطی برای نوشتن نداشت و از طریق این نمادها جریان زندگی خود و دیگران و حتی محیط اقلیمی اش را تصویر کرده است. 
گنجینه الواح صخره ای تیمره خمین از غنی ترین و با ارزش ترین سنگ نگاره های کشف شده تاریخ به لحاظ تعداد و تنوع است و طرح های بی مانند حکاکی شده بر دل صخره ها هر بیننده ای را مجذوب خود می کند. 
21 استان کشور دارای سنگ نگاره هستند اما، در تیمره خمین بیش از 21 هزار نمونه حکاکی کشف شده که قدمت بعضی از این نمادها تا 40 هزار سال می رسد و نمونه مشهور آن تصاویر حیواناتی از جمله بزکوهی است که توجه دیرینه شناسان و دانشمندان و مردم شناسان جهان را جلب کرده است. 
محقق و پژوهشگر سنگ نگاره های ایران گفت: سنگ نگاره های تیمره شهرستان خمین از قدیمی ترین نمونه های حکاکی بشری در جهان است. 
محمد ناصری فرد)  پدر سنگ نگاره های ایران) افزود: باستان شناسان آغاز خلق سنگ نگاره ها را پایان دوران پارینه سنگی و کوچ انسان از غارها به دشت ها و شروع دوران نوسنگی می دانند که در کانون های جمعیتی اولیه جهان آثار آن مشهود است و تیمره خمین نیز نمونه ای اصیل و ناب از یادگار تاریخ بشری در این دیار است.  پیشینه برخی از نقش های تیمره به 17 هزار سال پیش می رسد و جدیدترین نقش ها نیز در مطالعات دیرینه شناسان به هزاره دوم پیش از میلاد نسبت داده شده است. 
پژوهشگر سنگ نگاره های ایران ادامه داد: تیمره در محدوده جغرافیایی خمین از زیستگاه های کهن ایران محسوب می شود و از عصر یخبندان سکونتگاه انسانی بوده است . حفره های زیر زمینی متعدد در دره ها و دیوارهای عمودی رودخانه ها، سنگ چین های بدون ملات فراوان در گدارها و کشف سفالیه ها با طرح های مختلف و رنگ آمیزی های گوناگون همه نشانگر آن است که خطه تیمره خمین در دوران باستان از کانون های مهم جمعیتی بوده است و این پیشینه بر اساس تحقیق گروهی از باستان شناسان و دیرینه شناسان اروپایی در تیمره و با استفاده از دستگاه طیف سنج شتاب دهنده با ذره ای ماده ارگانیک حاصل شده است. 


وی در ارتباط با چرایی فراوانی سنگ نگاره در تیمره خمین افزود: وجود آب فراوان، شکار و شرایط مناسب برای شکار از جمله دلایلی است که در دوره باستان این خطه را به مکانی برای استقرار کانون انسانی تبدیل کرده بود.   وجود گدارها و دره های عمیق و قیف گونه در تیمره خمین از دیگر دلایلی است که این خطه را در ایران باستان به یکی از مناطق زیست انسانی مهم تبدیل کرده بود.  وجود ابزارهای اولیه شکار، لاشه سنگ های تیز، بومگاه های مناسب از دیگر موضوعاتی است که در گذشته های دور در تیمره عامل جلب جمعیت انسانی را موجب شده بود. وی گفت: بیشترین فراوانی نقوش سنگ نگاره های تیمره متعلق به نقش بزکوهی است که با طرح، سبک متنوع و در اندازه های مختلف به شیوه کوبشی بر دیواره کوها و دره های تیمره حکاکی شده است.  نقش بز کوهی در نزد ایرانیان باستان نمادی از یک فرشته است که در مواقع سختی ها از طرف خدا به کمک انسان می شتابد.  هر یک از اقوام باستانی بزکوهی را مظهر یکی از عناصر مفید طبیعت در نظر می گرفتند و به طور مثال در لرستان سمبل خورشید و گاهی اوقات هم نمادی از باران می دانند. 
پژوهشگر سنگ نگاره های ایران افزود: نقوش متنوعی از انسان بعد از بزکوهی بیشترین فراوانی حکاکی صخره های تیمره را شامل می شود که در حالات مختلف خلق شده و این نقش ها انسان را از زمان هایی بسیار کهن که لباس بر تن ندارد تا زمانی که مردان و زنان لباس های خاص برتن دارند به تصویر کشیده است.  در منظر سنگ نگاره های تیمره سیر تحول و تغییر در زندگی انسان در هزاران سال قبل قابل مشاهده است، نقش هایی از اهلی کردن سگ از نژاد تازی توسط زنان تا اهلی کردن اسب توسط مردان در این آثار مصور قابل رصد است. 
 نقش های انسان در حالت شکار، رقص آیینی، نیایش، موجودات بالدار با لباس و با کلاه خودهای شبیه فضا نوردان امروزی، اهلی حیوانات نیز از موضوعات این حکاکی ها است که هر کدام در دوره ای خاص خلق شده است. 
این پژوهشگر، نقوش پنجه های دست ،فنجان نماها، تتو، نمادها، علائم خطی را از دیگر آثار به جا مانده در سنگ نگاره های تیمره خمین بیان کرد. 
ناصری فرد افزود: بزرگترین تابلوی سنگی کشور در منطقه تیمره شهرستان خمین به مساحت 40 متر مربع تصویر شده است و به کتیبه بزرگ شهرت دارد.  در این تابلوی سنگی بیش از 150 نقش یک جا جمع شده است که رازگشایی از این سنگ نگاره به تنهایی به سال ها کار پژوهشی در سطح بین المللی نیاز دارد. 


این پژوهشگر اظهارکرد: در بالای انبوه نقش های حیوانات، تابلو مرد شکارچی دیده می شود که از کمندی نامتعارف و عجیب استفاده می کند و در کنار پای این شکارچی حیوانی با بدن زره پوش تصویر شده است.  بازمانده این پستانداران از گونه کمربندداران با پوشش زرهی در آمریکای مرکزی و جنوبی به نام 'آرمادیلو 'باقی مانده، اما آنچه در تیمره تصویر شده شاید موجود منقرض شده ای به نام 'دودیکوروس' باشد که مانند این نقش دمی گرز مانند داشته است. 
ناصری فرد گفت: این موجود که انواعی از آن تا چهار متر طول داشتند از شکارهای انسان غارنشین بوده و حدود 11 هزار سال پیش در پایان عصر یخبندان منقرض شده است. 
وی، با بیان اینکه نظر قطعی درباره ماهیت جانوران موجود در این کتیبه که مدت ها پیش منقرض شده اند به کارشناسی زیست شناسان و دیرین شناسان نیاز دارد. 
پژوهشگر سنگ نگاره های ایران با بیان اینکه کهن ترین خطوط (ایدئوگرام و خطوط سطری) و کهن ترین خط مکشوفه در ایران نیز متعلق به تیمره خمین است، ادامه داد: یک سوم مولاژ کتیبه های خطی و تصویری موجود در باغ کتیبه های کاخ نیاوران، متعلق به تیمره (کوه های اطراف خمین) است.  کشف نقوش زیگورات در میان سنگ نگاره های تیمره در کنار علائم و نشان های خطوط پروتو ایلامی و ایلام از نخستین یافته هایی است که کسی تاکنون کوچکترین ذهنیتی بر آن ها نداشته است. 


وی بیان کرد: زیگورات های کشف شده در این خطه شباهت ظاهری شگفت انگیزی با نمونه های دوره ایلام به ویژه اور در بین النهرین دارد و در کنار نقوش زیگورات نقش بزکوهی با نشان های لوزی از نمونه خطوط پروتوایلامی و ایلام کهن نیز در تیمره به چشم می خورد. 
مدیر کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان مرکزی گفت: سنگ نگاره های تیمره، یکی از شگفتی های گردشگری در کشور است که هر سال هزاران نفر را که عاشق طبیعت گردی و تاریخ این مرز و بوم هستند به خمین می کشاند. 
سید محمد حسینی افزود: تیمره، موزه بدون سقف ایران است و تاریخی را که از نوشته های بشر بر روی سنگ های بزرگ ایجاد شده در خود جای داده است.  این سنگ نگاره ها نشات گرفته از تجربیات عینی و باورهای اعتقادی و فرهنگی انسان های دوره باستان است که یکی از زیستگاه های کهن ایران محسوب می شود و از عصر یخبندان زیستگاه و سکونتگاه انسانی بوده است. 


وی افزود: به منظور حفظ این آثار ارزشمند در گام اول سنگ نگاره ها به شماره 29438 در سال 89 درفهرست آثار ملی ثبت شد. 
ضوابط حفاظتی برای تعیین عرصه و حریم این منطقه نیز صورت گرفته و با همکاری دادستان شهرستان خمین از متجاوزان عرصه و حریم این منطقه جلوگیری شده است. 
وی بیان کرد: در حال حاضر ثبت عرصه و حریم سنگ نگاره های تیمره در دست بررسی و پیگیری است با این وجود معادن در این محدوده تعطیل و معدن داران حق ورود در این محوطه را ندارند. 
دستکندها یا شهرهای زیر زمینی، گور دخمه ای، بیت تاریخی حضرت امام (ره) ، قلعه سالار محتشم، تیمچه بازار، مسجد جامع، قلعه های تدافعی و کبوترخانه ها از دیگر جاذبه های تاریخی شهرستان خمین از توابع استان مرکزی با 105 هزار نفر جمعیت است.